“ನೀನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ” ಎಂಬ ಒಂದು ಮಾತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾರಾದರೂ ಇಟ್ಟಿರುವ ನಂಬಿಕೆ, ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೇ ‘ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮ’.
ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮ ಎಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಹೊಂದಿರುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿ, ಕೊನೆಗೆ ಆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೇ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, “ನಿನ್ನಿಂದ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಸಾಧ್ಯ” ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಉತ್ತಮವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ 1968ರಲ್ಲಿ ರಾಬರ್ಟ್ ರೊಸೆಂಥಾಲ್ ಮತ್ತು ಲೆನೋರ್ ಜಾಕಬ್ಸನ್ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ದೊರೆಯಿತು. ಶಾಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಮಕ್ಕಳ ಆಯ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ವಿಶೇಷ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಯೋಗದ ಉದ್ದೇಶ ಶಿಕ್ಷಕರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು.
ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದರೆ, ಆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ನೀಡುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸ ನೀಡುವುದು, ತಪ್ಪಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುವುದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ಇರುವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಹೀಗೆ ನಿರೀಕ್ಷೆ, ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಬಲಪಡಿಸುವ ಚಕ್ರ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಂತರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಕರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದರೆ, ಆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ನೀಡುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸ ನೀಡುವುದು, ತಪ್ಪಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುವುದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ಇರುವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಹೀಗೆ ನಿರೀಕ್ಷೆ, ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಬಲಪಡಿಸುವ ಚಕ್ರ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಂತರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಕರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲೂ ಇದು ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ಕೋಚ್ ತನ್ನ ಆಟಗಾರನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟಾಗ, ಆ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನೀಡಬಹುದು, ಕಷ್ಟಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಹುದು ಮತ್ತು ತಪ್ಪುಗಳ ನಂತರವೂ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬಹುದು. “ನನ್ನ ಕೋಚ್ಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ” ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಿನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.
ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಊಹಿಸಬಹುದು. “ಇವನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಎದುರಿಸುವ ಕ್ರೀಡಾಪಟು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನಪಡಲು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು. ಅವಕಾಶಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಕುಗ್ಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ-ಪೂರೈಸುವ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು.
ಆದರೆ ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು “ಯಾರಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ನಂಬಿದರೆ ನಾನು ಖಂಡಿತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮದ ಪ್ರಮಾಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಮೂಲ ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ಟೀಕೆಗಳೂ ನಡೆದಿವೆ. ನಂತರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಂಡುಬರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ಅವು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು “ಯಾರಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ನಂಬಿದರೆ ನಾನು ಖಂಡಿತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮದ ಪ್ರಮಾಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಮೂಲ ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ಟೀಕೆಗಳೂ ನಡೆದಿವೆ. ನಂತರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಂಡುಬರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ಅವು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಇದರಲ್ಲೇ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ ಅಡಗಿದೆ. ಪೋಷಕರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ “ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಬದಲು, ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ “ನೀನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಲಿಯಬಹುದು” ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಶಿಕ್ಷಕರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಕೋಚ್ಗಳು ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಬೆಳೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಎಂದರೆ ಅತಿಯಾದ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುವುದು ಎಂದಲ್ಲ. “ನೀನು ಗೆಲ್ಲಲೇಬೇಕು” ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ “ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು” ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು.
ಇದರಲ್ಲೇ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ ಅಡಗಿದೆ. ಪೋಷಕರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ “ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಬದಲು, ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ “ನೀನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಲಿಯಬಹುದು” ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಶಿಕ್ಷಕರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಕೋಚ್ಗಳು ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಬೆಳೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಎಂದರೆ ಅತಿಯಾದ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುವುದು ಎಂದಲ್ಲ. “ನೀನು ಗೆಲ್ಲಲೇಬೇಕು” ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ “ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು” ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು.
ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವೂ ಇದೆ. ಒಬ್ಬ ಯುವ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಿಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ “ನೀನು ಭವಿಷ್ಯದ ಚಾಂಪಿಯನ್” ಎಂಬ ಲೇಬಲ್ ಹಾಕುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಪರಿಶ್ರಮ, ಕಲಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಏಕೆಂದರೆ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಾಗಬಹುದು; ಅದೇ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಒತ್ತಡವಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇಡುವುದಲ್ಲ—ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ತೋರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವೂ ಇದೆ. ಒಬ್ಬ ಯುವ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಿಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ “ನೀನು ಭವಿಷ್ಯದ ಚಾಂಪಿಯನ್” ಎಂಬ ಲೇಬಲ್ ಹಾಕುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಪರಿಶ್ರಮ, ಕಲಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಏಕೆಂದರೆ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಾಗಬಹುದು; ಅದೇ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಒತ್ತಡವಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಪಿಗ್ಮಾಲಿಯನ್ ಪರಿಣಾಮದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇಡುವುದಲ್ಲ—ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ತೋರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಮಾತು, ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ರೀತಿ ಅವರ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಅವಕಾಶ, ಒಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದ ಮಾತು ಅಥವಾ “ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯ” ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಲು ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.
